Νέα φάση έντασης στη σύγκρουση με το Ιράν σηματοδοτούν οι τελευταίες δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ, καθώς ο Αμερικανός πρόεδρος προαναγγέλλει μια πολύ σκληρή οικονομική εκστρατεία εναντίον της Τεχεράνης. Η Ουάσιγκτον φαίνεται να μεταφέρει πλέον σημαντικό μέρος της πίεσης από το στρατιωτικό πεδίο στην οικονομία, επιδιώκοντας να περιορίσει τα έσοδα και τις δυνατότητες του Ιράν να συνεχίσει να χρηματοδοτεί τη δραστηριότητά του.

Ο Τραμπ έκανε λόγο για έναν «πρωτοφανή οικονομικό πόλεμο» και για προσπάθεια απομόνωσης του Ιράν σε κλίμακα που, όπως υποστηρίζει, δεν έχει προηγούμενο. Παράλληλα, προειδοποίησε ότι οι συνέπειες δεν θα αφορούν μόνο την ίδια την Τεχεράνη, αλλά μπορεί να επεκταθούν και σε χώρες ή επιχειρήσεις που συνεχίζουν να τη στηρίζουν οικονομικά.

Η εξέλιξη αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η αντιπαράθεση ΗΠΑ και Ιράν παραμένει εξαιρετικά έντονη, ενώ οι προσπάθειες για μια πολιτική διέξοδο δεν έχουν οδηγήσει μέχρι στιγμής σε οριστική συμφωνία.

Οικονομία στο επίκεντρο της αμερικανικής στρατηγικής

Η νέα προσέγγιση της αμερικανικής κυβέρνησης βασίζεται στην εκτίμηση ότι η οικονομική πίεση μπορεί να αποδειχθεί πιο αποτελεσματική από μια νέα στρατιωτική κλιμάκωση.

Η Ουάσιγκτον έχει ήδη χρησιμοποιήσει εδώ και χρόνια τις κυρώσεις ως βασικό εργαλείο άσκησης πίεσης στην Τεχεράνη. Τώρα, όμως, η κατεύθυνση φαίνεται να είναι η περαιτέρω διεύρυνση αυτών των μέτρων και η προσπάθεια να περιοριστούν ακόμη περισσότερο οι οικονομικές «ανάσες» του Ιράν.

Στο επίκεντρο βρίσκονται τα έσοδα από το πετρέλαιο, οι χρηματοπιστωτικές συναλλαγές και τα δίκτυα που επιτρέπουν στο Ιράν να πραγματοποιεί διεθνείς συναλλαγές παρά τους υφιστάμενους περιορισμούς.

Η λογική πίσω από αυτή τη στρατηγική είναι σχετικά απλή: εάν μειωθούν δραστικά τα διαθέσιμα κεφάλαια της Τεχεράνης, περιορίζεται αντίστοιχα η δυνατότητά της να χρηματοδοτεί κρατικές και στρατιωτικές δραστηριότητες.

Στο στόχαστρο οι χώρες που συνεργάζονται με την Τεχεράνη

Ένα ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο της νέας αμερικανικής προσέγγισης είναι ότι η πίεση μπορεί να επεκταθεί πέρα από τα σύνορα του Ιράν.

Ο Τραμπ έχει προειδοποιήσει για οικονομικές συνέπειες σε χώρες που θα εξακολουθήσουν να προσφέρουν βοήθεια στην Τεχεράνη. Με αυτόν τον τρόπο, η αμερικανική κυβέρνηση επιχειρεί να καταστήσει πιο δύσκολη τη διατήρηση εμπορικών και οικονομικών σχέσεων με το Ιράν.

Η συγκεκριμένη τακτική μπορεί να επηρεάσει και ιδιωτικές επιχειρήσεις, τράπεζες, μεταφορικές εταιρείες και άλλους οικονομικούς παράγοντες που συνεργάζονται με ιρανικές οντότητες.

Πρακτικά, μια εταιρεία που θέλει να συνεχίσει να δραστηριοποιείται στην αμερικανική αγορά μπορεί να βρεθεί μπροστά σε ένα δύσκολο δίλημμα εάν η συνεργασία της με το Ιράν την εκθέτει σε αμερικανικές κυρώσεις.

Αυτός είναι και ένας από τους λόγους για τους οποίους οι αμερικανικές κυρώσεις έχουν τη δυνατότητα να επηρεάζουν την ιρανική οικονομία πολύ πέρα από τα άμεσα μέτρα που επιβάλλονται σε ιρανικές επιχειρήσεις.

Πετρέλαιο και χρηματοπιστωτικό σύστημα

Ένας από τους βασικούς στόχους της αμερικανικής πίεσης είναι η δυνατότητα του Ιράν να αξιοποιεί τα έσοδα από τις εξαγωγές πετρελαίου.

Το πετρέλαιο αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για την οικονομική δραστηριότητα της χώρας και, επομένως, οποιοδήποτε μέτρο δυσκολεύει την πώληση ή τη μεταφορά του μπορεί να έχει σημαντικές συνέπειες.

Παράλληλα, η Ουάσιγκτον εξετάζει και πιέζει δίκτυα που σχετίζονται με τη μεταφορά χρημάτων και τη μετατροπή εσόδων από το πετρέλαιο σε άλλα νομίσματα. Ήδη έχουν επιβληθεί κυρώσεις σε εταιρείες συναλλάγματος που, σύμφωνα με τις αμερικανικές αρχές, διευκολύνουν τη μεταφορά και διαχείριση ιρανικών κεφαλαίων.

Το πρόβλημα για την αμερικανική πλευρά είναι ότι το Ιράν έχει περάσει πολλά χρόνια προσαρμοζόμενο στο καθεστώς κυρώσεων. Έχει αναπτύξει εναλλακτικά δίκτυα εμπορίου και χρηματοδότησης, γεγονός που σημαίνει ότι η πλήρης οικονομική απομόνωση της χώρας δεν είναι εύκολος στόχος.

Η Τεχεράνη έχει ήδη εμπειρία στις κυρώσεις

Η ιρανική οικονομία βρίσκεται εδώ και χρόνια αντιμέτωπη με διεθνείς περιορισμούς. Αυτό έχει οδηγήσει την κυβέρνηση και τις επιχειρήσεις της χώρας να αναζητήσουν τρόπους παράκαμψης των επίσημων χρηματοπιστωτικών διαύλων.

Οι εναλλακτικές εμπορικές διαδρομές, η χρήση διαφορετικών νομισμάτων και η συνεργασία με χώρες που εξακολουθούν να διατηρούν εμπορικές σχέσεις με το Ιράν αποτελούν μέρος αυτής της προσπάθειας.

Για την Ουάσιγκτον, επομένως, η πρόκληση δεν είναι απλώς να επιβάλει νέες κυρώσεις. Είναι να καταφέρει να περιορίσει αποτελεσματικά τα παράθυρα μέσω των οποίων η ιρανική οικονομία συνεχίζει να λειτουργεί.

Αυτό εξηγεί και την αυξανόμενη σημασία των λεγόμενων δευτερογενών κυρώσεων, δηλαδή των μέτρων που μπορούν να επηρεάσουν τρίτες χώρες ή επιχειρήσεις οι οποίες συνεργάζονται με το Ιράν.

Τι ρόλο παίζει το Στενό του Ορμούζ

Παράλληλα με την οικονομική πίεση, ιδιαίτερη σημασία εξακολουθεί να έχει το Στενό του Ορμούζ, ένας από τους σημαντικότερους θαλάσσιους διαύλους για το παγκόσμιο εμπόριο ενέργειας.

Η περιοχή έχει βρεθεί στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης ΗΠΑ και Ιράν, καθώς η δυνατότητα μεταφοράς πετρελαίου και άλλων ενεργειακών προϊόντων μέσω του συγκεκριμένου περάσματος αποτελεί κρίσιμο οικονομικό ζήτημα.

Ο Τραμπ έχει υποστηρίξει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν τον έλεγχο της στρατηγικής αυτής περιοχής, ενώ η κατάσταση παραμένει αντικείμενο έντονης αντιπαράθεσης μεταξύ των δύο πλευρών.

Οποιαδήποτε σημαντική διαταραχή στη ναυσιπλοΐα θα μπορούσε να έχει συνέπειες όχι μόνο για το Ιράν, αλλά και για τις διεθνείς αγορές ενέργειας.

Αυτό σημαίνει ότι η οικονομική πίεση προς την Τεχεράνη δεν αφορά αποκλειστικά τις δύο χώρες. Οι εξελίξεις μπορούν να επηρεάσουν τις τιμές του πετρελαίου, το κόστος μεταφοράς και, ευρύτερα, τις οικονομίες χωρών που εξαρτώνται από τις εισαγωγές ενέργειας.

Η στρατιωτική επιλογή παραμένει στο παρασκήνιο

Παρότι η οικονομική πίεση βρίσκεται πλέον στο προσκήνιο, αυτό δεν σημαίνει ότι έχει εξαφανιστεί το στρατιωτικό ενδεχόμενο.

Το προηγούμενο διάστημα ο Τραμπ είχε χρησιμοποιήσει ιδιαίτερα σκληρή ρητορική σχετικά με πιθανές νέες στρατιωτικές επιχειρήσεις. Τις τελευταίες ημέρες, ωστόσο, η αμερικανική στρατηγική φαίνεται να δίνει μεγαλύτερη έμφαση στις οικονομικές κυρώσεις και στην αναμονή για να φανεί εάν η πίεση θα οδηγήσει την Τεχεράνη σε αλλαγή στάσης.

Η αλλαγή αυτή δεν σημαίνει απαραίτητα οριστική εγκατάλειψη της στρατιωτικής επιλογής. Περισσότερο μοιάζει με προσπάθεια να χρησιμοποιηθεί η οικονομική ισχύς των ΗΠΑ ως βασικό εργαλείο πίεσης, αφήνοντας παράλληλα άλλα μέσα διαθέσιμα.

Μπορούν οι κυρώσεις να λυγίσουν το Ιράν;

Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο ερώτημα που προκύπτει από τη νέα στρατηγική.

Οι κυρώσεις μπορούν να δημιουργήσουν σοβαρά προβλήματα σε μια οικονομία, ιδιαίτερα όταν περιορίζονται οι εξαγωγές, η πρόσβαση σε διεθνή χρηματοδότηση και η δυνατότητα εισαγωγής προϊόντων και τεχνολογίας.

Ωστόσο, δεν υπάρχει εγγύηση ότι η οικονομική πίεση οδηγεί αυτομάτως σε πολιτική υποχώρηση.

Το Ιράν έχει αντιμετωπίσει κυρώσεις για μεγάλο χρονικό διάστημα και έχει αναπτύξει μηχανισμούς προσαρμογής. Επιπλέον, η ιρανική ηγεσία μπορεί να θεωρήσει ότι η υποχώρηση απέναντι στην αμερικανική πίεση έχει μεγαλύτερο πολιτικό κόστος από τη συνέχιση της αντιπαράθεσης.

Επομένως, η αποτελεσματικότητα της νέας στρατηγικής θα εξαρτηθεί από πολλούς παράγοντες: την ένταση των μέτρων, τη διάρκεια εφαρμογής τους, τη στάση των εμπορικών εταίρων του Ιράν και κυρίως την αντίδραση της ίδιας της Τεχεράνης.

Οι επιπτώσεις στην καθημερινότητα των Ιρανών

Ένα ακόμη ζήτημα που δεν μπορεί να αγνοηθεί είναι η επίδραση των οικονομικών κυρώσεων στον πληθυσμό.

Όταν μια χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με σοβαρούς περιορισμούς στις διεθνείς συναλλαγές, οι συνέπειες μπορεί να εμφανιστούν στην καθημερινότητα: από τις τιμές προϊόντων και την ισοτιμία του νομίσματος μέχρι τη διαθεσιμότητα εισαγόμενων αγαθών.

Η αμερικανική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι στόχος της είναι η πίεση προς την ιρανική ηγεσία και όχι ο ιρανικός λαός. Στην πράξη, όμως, οι μεγάλες οικονομικές κυρώσεις μπορούν να έχουν ευρύτερες κοινωνικές συνέπειες.

Για αυτό και κάθε νέα δέσμη μέτρων αναμένεται να παρακολουθείται στενά όχι μόνο από τις κυβερνήσεις, αλλά και από τις διεθνείς αγορές και ανθρωπιστικούς οργανισμούς.

Ένα κρίσιμο σταυροδρόμι

Η νέα κίνηση του Τραμπ δείχνει ότι η αντιπαράθεση με το Ιράν εισέρχεται σε μια ακόμη πιο σύνθετη φάση.

Η αμερικανική κυβέρνηση επιχειρεί να αξιοποιήσει την οικονομική ισχύ της για να αυξήσει το κόστος που αντιμετωπίζει η Τεχεράνη, ενώ παράλληλα στέλνει μήνυμα σε τρίτες χώρες και επιχειρήσεις ότι η συνεργασία με το Ιράν μπορεί να έχει συνέπειες.

Το επόμενο διάστημα θα δείξει εάν αυτή η στρατηγική μπορεί να οδηγήσει σε πραγματική αλλαγή της στάσης της ιρανικής ηγεσίας ή εάν θα προκαλέσει έναν νέο κύκλο οικονομικής και γεωπολιτικής αντιπαράθεσης.

Σε κάθε περίπτωση, η εξέλιξη δεν αφορά μόνο την Ουάσιγκτον και την Τεχεράνη. Οι επιπτώσεις μπορούν να επεκταθούν στις διεθνείς αγορές, στην ενέργεια, στις εμπορικές σχέσεις και στην ευρύτερη σταθερότητα της Μέσης Ανατολής.

photo source: TheWhiteHouse.gov