Η ευρωπαϊκή οικονομία βρίσκεται μπροστά σε μια περίοδο σημαντικών αλλαγών, καθώς οι συνθήκες που για δεκαετίες στήριξαν την ανάπτυξη της Γηραιάς Ηπείρου δεν θεωρούνται πλέον δεδομένες. Το διεθνές εμπόριο, η πρόσβαση σε ανταγωνιστική ενέργεια και το γεωπολιτικό περιβάλλον έχουν μεταβληθεί, δημιουργώντας ένα νέο οικονομικό τοπίο για τις ευρωπαϊκές χώρες.

Τον προβληματισμό αυτό εξέφρασε η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, Κριστίν Λαγκάρντ, σε ομιλία της στο Διεθνές Επιχειρηματικό Συμβούλιο του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ στη Γενεύη. Όπως ανέφερε, οι τρεις βασικές προϋποθέσεις πάνω στις οποίες στηρίχθηκε μεγάλο μέρος της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής ανάπτυξης αποδυναμώνονται ταυτόχρονα.

Η τοποθέτηση αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς δεν αφορά μόνο τις βραχυπρόθεσμες οικονομικές επιδόσεις της Ευρώπης. Θέτει ένα ευρύτερο ερώτημα: μπορεί το ευρωπαϊκό οικονομικό μοντέλο να προσαρμοστεί αρκετά γρήγορα σε έναν κόσμο όπου οι εμπορικές σχέσεις, η ενέργεια, η ασφάλεια και η τεχνολογία μετατρέπονται σε παράγοντες οικονομικής ισχύος;

Η απάντηση δεν είναι απλή. Η Ευρώπη εξακολουθεί να διαθέτει σημαντικά πλεονεκτήματα, όμως ο διεθνής ανταγωνισμός γίνεται εντονότερος και οι καθυστερήσεις στην προσαρμογή μπορεί να έχουν μεγαλύτερο κόστος από ό,τι στο παρελθόν.

Οι τρεις πυλώνες που αλλάζουν

Για πολλές δεκαετίες, η ευρωπαϊκή ανάπτυξη στηρίχθηκε σε ένα περιβάλλον που επέτρεπε στις οικονομίες της ηπείρου να επωφελούνται από την επέκταση του παγκόσμιου εμπορίου, την πρόσβαση σε σχετικά φθηνή ενέργεια και μια διεθνή τάξη ασφαλείας στην οποία οι ΗΠΑ διαδραμάτιζαν κεντρικό ρόλο.

Η Λαγκάρντ περιέγραψε αυτούς τους τρεις παράγοντες ως βασικούς πυλώνες του μεταπολεμικού οικονομικού μοντέλου και τόνισε ότι σήμερα όλοι αντιμετωπίζουν πιέσεις.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το διεθνές εμπόριο σταματά ή ότι η Ευρώπη δεν έχει πλέον πρόσβαση σε ενέργεια και διεθνείς αγορές. Σημαίνει, όμως, ότι το περιβάλλον είναι πολύ λιγότερο προβλέψιμο.

Οι επιχειρήσεις καλούνται πλέον να λαμβάνουν αποφάσεις μέσα σε ένα σκηνικό αυξημένης γεωπολιτικής αβεβαιότητας. Οι εμπορικές αντιπαραθέσεις, οι αλλαγές στις εφοδιαστικές αλυσίδες και οι διαφορετικές στρατηγικές των μεγάλων οικονομιών μπορούν να επηρεάσουν επενδύσεις και παραγωγή πολύ πιο γρήγορα από ό,τι στο παρελθόν.

Το παγκόσμιο εμπόριο δεν είναι πλέον το ίδιο

Ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες της ευρωπαϊκής ανάπτυξης ήταν η σταδιακή διεύρυνση των διεθνών εμπορικών σχέσεων.

Οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις μπόρεσαν να αναπτύξουν δραστηριότητες σε πολλές αγορές, να δημιουργήσουν διεθνείς αλυσίδες παραγωγής και να αξιοποιήσουν την παγκόσμια ζήτηση.

Σήμερα, όμως, οι επιχειρήσεις εξετάζουν πολύ περισσότερο την ανθεκτικότητα των αλυσίδων εφοδιασμού τους.

Η λογική του «όσο πιο φθηνά γίνεται» δεν είναι πλέον η μοναδική προτεραιότητα. Η ασφάλεια των προμηθειών, η γεωγραφική διαφοροποίηση και η δυνατότητα παραγωγής κρίσιμων προϊόντων σε κοντινότερες αγορές έχουν αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία.

Για την Ευρώπη αυτό δημιουργεί ένα δύσκολο δίλημμα. Από τη μία πλευρά, η ήπειρος χρειάζεται το διεθνές εμπόριο. Από την άλλη, πρέπει να περιορίσει τις ευάλωτες εξαρτήσεις της.

Αυτό απαιτεί επενδύσεις, νέες υποδομές και μεγαλύτερη συνεργασία μεταξύ των κρατών-μελών.

Η ενέργεια ως παράγοντας ανταγωνιστικότητας

Ο δεύτερος πυλώνας αφορά την ενέργεια.

Το κόστος της ενέργειας δεν επηρεάζει μόνο τους λογαριασμούς των νοικοκυριών. Επηρεάζει άμεσα το κόστος παραγωγής των επιχειρήσεων, ιδιαίτερα σε ενεργοβόρους κλάδους όπως η βιομηχανία, η μεταλλουργία, τα χημικά και η παραγωγή υλικών.

Σε μια παγκόσμια οικονομία όπου οι επιχειρήσεις μπορούν να επιλέξουν πού θα πραγματοποιήσουν μια νέα επένδυση, το ενεργειακό κόστος αποτελεί σημαντικό στοιχείο.

Η Ευρώπη καλείται επομένως να συνδυάσει τρεις στόχους: ενεργειακή ασφάλεια, ανταγωνιστικές τιμές και μετάβαση σε καθαρότερες μορφές ενέργειας.

Το πρόβλημα είναι ότι η ενεργειακή μετάβαση απαιτεί σημαντικές επενδύσεις και χρόνο. Ταυτόχρονα, οι επιχειρήσεις χρειάζονται προβλεψιμότητα σήμερα.

Αυτό κάνει την ενεργειακή πολιτική ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα για την ευρωπαϊκή βιομηχανία τα επόμενα χρόνια.

Ο ρόλος των ΗΠΑ αλλάζει

Ο τρίτος παράγοντας αφορά το διεθνές περιβάλλον ασφαλείας και τον παραδοσιακό ρόλο των Ηνωμένων Πολιτειών.

Η ευρωπαϊκή οικονομία αναπτύχθηκε για δεκαετίες σε ένα πλαίσιο όπου η ασφάλεια και η οικονομία ήταν στενά συνδεδεμένες με τη διατλαντική σχέση.

Οι σημερινές γεωπολιτικές εξελίξεις, όμως, δημιουργούν διαφορετικές συνθήκες.

Η Λαγκάρντ σημείωσε ότι σε έναν λιγότερο ασφαλή κόσμο οι ροές κεφαλαίων επηρεάζονται από τις αντιλήψεις για την ανθεκτικότητα και την ασφάλεια. Όταν οι οικονομικές εξαρτήσεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως μέσο πίεσης ή όταν αυξάνονται οι αβεβαιότητες σχετικά με την αποτροπή, οι επιχειρήσεις μπορεί να γίνουν πιο επιφυλακτικές απέναντι στις επενδύσεις.

Αυτό έχει μια ιδιαίτερα σημαντική οικονομική διάσταση.

Μια εταιρεία δεν εξετάζει μόνο πόσο κοστίζει μια επένδυση ή πόσο μεγάλη είναι η αγορά. Εξετάζει επίσης αν μπορεί να λειτουργεί με ασφάλεια σε βάθος χρόνου.

Η γεωπολιτική σταθερότητα, επομένως, αποτελεί πλέον μέρος της οικονομικής ανταγωνιστικότητας.

Η Ευρώπη μπροστά στην επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον έρχεται να προστεθεί ένας τέταρτος παράγοντας που μπορεί να μεταμορφώσει την παγκόσμια οικονομία: η τεχνητή νοημοσύνη.

Η AI δεν αφορά πλέον μόνο τον τεχνολογικό κλάδο. Επηρεάζει την παραγωγή, τις υπηρεσίες, την υγεία, τις μεταφορές, τη χρηματοοικονομική δραστηριότητα, την εκπαίδευση και σχεδόν κάθε τομέα στον οποίο χρησιμοποιούνται δεδομένα και υπολογιστικά συστήματα.

Η Λαγκάρντ προειδοποίησε ότι η Ευρώπη δεν θα πρέπει να επαναλάβει τα λάθη του παρελθόντος όσον αφορά την υιοθέτηση νέων τεχνολογιών. Παράλληλα, αναγνώρισε ότι η Ευρώπη διαθέτει σημαντικά πλεονεκτήματα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως βάση για την επόμενη φάση ανάπτυξης.

Ανάμεσα σε αυτά βρίσκονται η μεγάλη ενιαία αγορά, οι βιομηχανικές δυνατότητες και το εκτεταμένο δίκτυο εμπορικών συμφωνιών της Ευρώπης.

Το ερώτημα είναι αν αυτά τα πλεονεκτήματα μπορούν να μετατραπούν αρκετά γρήγορα σε τεχνολογική και παραγωγική ισχύ.

Γιατί η AI μπορεί να αλλάξει την παραγωγικότητα

Η τεχνητή νοημοσύνη έχει τη δυνατότητα να αυξήσει την παραγωγικότητα με πολλούς διαφορετικούς τρόπους.

Μπορεί να αυτοματοποιήσει επαναλαμβανόμενες εργασίες, να βοηθήσει τους εργαζόμενους να επεξεργάζονται μεγαλύτερες ποσότητες δεδομένων και να επιταχύνει διαδικασίες που σήμερα απαιτούν σημαντικό χρόνο.

Για μια ευρωπαϊκή οικονομία που αντιμετωπίζει δημογραφικές πιέσεις και γήρανση του πληθυσμού, η αύξηση της παραγωγικότητας αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία.

Δεν πρόκειται μόνο για το αν μια επιχείρηση θα χρησιμοποιεί ένα chatbot ή κάποιο άλλο εργαλείο AI.

Η ουσιαστική αλλαγή θα έρθει όταν η τεχνολογία ενσωματωθεί στον τρόπο λειτουργίας ολόκληρων επιχειρήσεων και παραγωγικών κλάδων.

Από την πρόβλεψη της ζήτησης και τη διαχείριση αποθεμάτων μέχρι τον σχεδιασμό προϊόντων και την εξυπηρέτηση πελατών, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η οικονομία.

Η Ευρώπη δεν ξεκινά από μηδενική βάση

Παρά τις προειδοποιήσεις, δεν είναι σωστό να παρουσιάζεται η Ευρώπη ως μια περιοχή χωρίς τεχνολογικές δυνατότητες.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει σημαντική ερευνητική βάση, πανεπιστήμια, βιομηχανίες και επιχειρήσεις υψηλής τεχνολογίας. Παράλληλα, έχει ξεκινήσει πρωτοβουλίες για την ενίσχυση της έρευνας και της ανάπτυξης εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρει ότι η ΕΕ χρηματοδοτεί έρευνα στην AI και επιδιώκει να ενισχύσει το ευρωπαϊκό οικοσύστημα καινοτομίας.

Ένα σημαντικό βήμα είναι επίσης η ανάπτυξη υποδομών που απαιτούνται για την AI.

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν λειτουργεί μόνο με λογισμικό. Χρειάζεται υπολογιστική ισχύ, data centers, δίκτυα, ενέργεια και πρόσβαση σε δεδομένα.

Αυτό σημαίνει ότι η ευρωπαϊκή στρατηγική για την AI συνδέεται άμεσα με την ενεργειακή και βιομηχανική πολιτική.

Το πρόβλημα της ευρωπαϊκής κλίμακας

Ένα από τα μεγαλύτερα ζητήματα της Ευρώπης είναι ότι διαθέτει μια τεράστια ενιαία αγορά, αλλά πολλές φορές οι επιχειρήσεις εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν διαφορετικούς κανόνες και διοικητικά εμπόδια ανά χώρα.

Για μια εταιρεία τεχνολογίας που θέλει να αναπτυχθεί γρήγορα, η ταχύτητα έχει τεράστια σημασία.

Εάν χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να επεκταθεί, να αντλήσει κεφάλαια ή να δραστηριοποιηθεί σε διαφορετικές ευρωπαϊκές αγορές, μπορεί να βρεθεί σε μειονεκτική θέση απέναντι σε ανταγωνιστές από τις ΗΠΑ ή άλλες περιοχές.

Η Ευρώπη χρειάζεται επομένως όχι μόνο περισσότερη χρηματοδότηση, αλλά και ένα περιβάλλον που θα επιτρέπει στις επιτυχημένες εταιρείες να μεγαλώνουν γρηγορότερα.

Οι επενδύσεις είναι το κλειδί

Το ζήτημα της επένδυσης βρίσκεται στον πυρήνα της συζήτησης.

Όταν μια οικονομία αντιμετωπίζει αβεβαιότητα, οι επιχειρήσεις μπορεί να αναβάλουν αποφάσεις για νέα εργοστάσια, εξοπλισμό ή τεχνολογία.

Αυτό μπορεί να δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο: λιγότερες επενδύσεις οδηγούν σε χαμηλότερη παραγωγικότητα, η χαμηλότερη παραγωγικότητα περιορίζει την ανάπτυξη και η χαμηλότερη ανάπτυξη μειώνει με τη σειρά της τα διαθέσιμα περιθώρια για νέες επενδύσεις.

Ακριβώς γι’ αυτό η σταθερότητα έχει τόσο μεγάλη σημασία.

Η ευρωπαϊκή οικονομία χρειάζεται ένα πλαίσιο στο οποίο οι επιχειρήσεις θα μπορούν να σχεδιάζουν με ορίζοντα πολλών ετών και όχι μόνο μερικών μηνών.

Η μεγάλη πρόκληση για την Ευρώπη

Η προειδοποίηση της Λαγκάρντ δεν σημαίνει ότι η Ευρώπη βρίσκεται καταδικασμένη σε χαμηλή ανάπτυξη.

Σημαίνει ότι το παλιό μοντέλο δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένο.

Η εποχή κατά την οποία η Ευρώπη μπορούσε να βασίζεται σε ένα σχετικά σταθερό διεθνές περιβάλλον, άφθονη και ανταγωνιστική ενέργεια και συνεχή διεύρυνση του παγκόσμιου εμπορίου έχει αλλάξει.

Τώρα χρειάζεται μια νέα στρατηγική.

Αυτή θα πρέπει να συνδυάζει επενδύσεις, τεχνολογία, ενέργεια, άμυνα, βιομηχανική πολιτική και ενίσχυση της ενιαίας αγοράς.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η προσπάθεια να μετατραπεί η τεχνητή νοημοσύνη από τεχνολογική πρόκληση σε εργαλείο οικονομικής ανάπτυξης.

Η Ευρώπη δεν χρειάζεται απαραίτητα να αντιγράψει το αμερικανικό μοντέλο. Χρειάζεται όμως να βρει έναν τρόπο να αξιοποιήσει τα δικά της πλεονεκτήματα ταχύτερα και αποτελεσματικότερα.

Μια νέα εποχή για την ευρωπαϊκή οικονομία

Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι σύνθετη.

Από τη μία πλευρά, η Ευρώπη αντιμετωπίζει πιέσεις που αφορούν το εμπόριο, την ενέργεια και τη γεωπολιτική σταθερότητα. Από την άλλη, διαθέτει μια μεγάλη ενιαία αγορά, σημαντικές βιομηχανικές δυνατότητες και ανθρώπινο δυναμικό που μπορεί να αποτελέσει βάση για μια νέα περίοδο ανάπτυξης.

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης αυτής της αλλαγής, υπό την προϋπόθεση ότι η Ευρώπη θα επενδύσει έγκαιρα σε υποδομές, ανθρώπινο δυναμικό και καινοτομία.

Ήδη η ΕΕ προωθεί δράσεις για την ενίσχυση της υπολογιστικής ισχύος και του οικοσυστήματος AI. Το ευρωπαϊκό σχέδιο περιλαμβάνει υποδομές μεγάλης κλίμακας, καλύτερη πρόσβαση σε δεδομένα, ανάπτυξη δεξιοτήτων και μεγαλύτερη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης σε στρατηγικούς κλάδους.

Το επόμενο διάστημα θα δείξει αν αυτές οι πρωτοβουλίες μπορούν να μετατραπούν σε πραγματική παραγωγική δυναμική.

Σε κάθε περίπτωση, το μήνυμα από τη Γενεύη είναι σαφές: η Ευρώπη εισέρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η οικονομική της ισχύς δεν μπορεί πλέον να θεωρείται αυτονόητη. Οι παλιοί πυλώνες της ανάπτυξης αλλάζουν και η ήπειρος χρειάζεται να δημιουργήσει νέες βάσεις ανταγωνιστικότητας.

Το στοίχημα δεν είναι μόνο να διατηρήσει τη θέση που έχει σήμερα. Είναι να μπορέσει να παραμείνει ανταγωνιστική σε μια παγκόσμια οικονομία όπου η τεχνολογία, η ενέργεια και η γεωπολιτική συνδέονται περισσότερο από ποτέ.