Το μεγάλο στοίχημα του Τραμπ: Πώς θέλει να πιέσει το Ιράν χωρίς να οδηγήσει τις ΗΠΑ σε σύγκρουση με την Κίνα

Η Ουάσιγκτον περνά σε μια νέα φάση πίεσης απέναντι στην Τεχεράνη, με τον Ντόναλντ Τραμπ να επιχειρεί να αξιοποιήσει την οικονομική ισχύ των Ηνωμένων Πολιτειών για να περιορίσει τα έσοδα του Ιράν. Το δύσκολο κομμάτι της στρατηγικής, όμως, βρίσκεται αλλού: στο πώς θα περιοριστεί η οικονομική δραστηριότητα της Τεχεράνης χωρίς η αμερικανική πίεση να μετατραπεί σε ευθεία αντιπαράθεση με το Πεκίνο.

Η Κίνα αποτελεί τον σημαντικότερο οικονομικό «διάδρομο» για το Ιράν, ιδιαίτερα στον τομέα του πετρελαίου. Σύμφωνα με πρόσφατες εκτιμήσεις, πάνω από το 80% του ιρανικού πετρελαίου που εξάγεται κατευθύνεται προς την κινεζική αγορά. Αυτό σημαίνει ότι οποιαδήποτε προσπάθεια της Ουάσιγκτον να κλείσει πραγματικά τη στρόφιγγα των εσόδων της Τεχεράνης περνά αναπόφευκτα από το Πεκίνο.

Έτσι, το ζήτημα δεν είναι πλέον μόνο μια αντιπαράθεση ΗΠΑ και Ιράν. Στο παρασκήνιο υπάρχει ένα πολύ μεγαλύτερο γεωπολιτικό παιχνίδι, στο οποίο εμπλέκεται η Κίνα και, σε διαφορετικό επίπεδο, ολόκληρη η παγκόσμια αγορά ενέργειας.

Η νέα αμερικανική στρατηγική

Η αμερικανική κυβέρνηση έχει προαναγγείλει μια πολύ σκληρή οικονομική εκστρατεία εναντίον του Ιράν. Ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ, Σκοτ Μπέσεντ, έχει κάνει λόγο για τις αυστηρότερες κυρώσεις που έχουν επιβληθεί μέχρι σήμερα, ενώ ο Τραμπ έχει προειδοποιήσει ότι χώρες οι οποίες συνεχίζουν να παρέχουν οικονομική «σανίδα σωτηρίας» στην Τεχεράνη μπορεί να αντιμετωπίσουν συνέπειες.

Η λογική είναι να μειωθούν όσο γίνεται τα έσοδα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν από το Ιράν για να στηρίξει την οικονομία, το κράτος και τη στρατιωτική του δραστηριότητα.

Η συγκεκριμένη προσέγγιση έχει ένα βασικό πλεονέκτημα για την Ουάσιγκτον: επιτρέπει στον Τραμπ να ασκήσει μεγάλη πίεση χωρίς να χρειαστεί απαραίτητα να διευρύνει άμεσα τις στρατιωτικές επιχειρήσεις.

Όμως η οικονομική πίεση έχει και μια σημαντική αδυναμία. Το Ιράν δεν βρίσκεται απομονωμένο από ολόκληρο τον κόσμο. Διατηρεί σημαντικές εμπορικές σχέσεις με χώρες όπως η Κίνα, η Τουρκία, το Ιράκ και άλλους εταίρους, ενώ εδώ και χρόνια έχει δημιουργήσει μηχανισμούς για να αντιμετωπίζει τις διεθνείς κυρώσεις.

Η Κίνα είναι ο κρίσιμος παράγοντας

Το μεγαλύτερο πρόβλημα για την αμερικανική στρατηγική είναι ότι η Κίνα δεν αποτελεί έναν απλό εμπορικό εταίρο της Τεχεράνης.

Το Πεκίνο αγοράζει τεράστιες ποσότητες ιρανικού πετρελαίου, γεγονός που προσφέρει στο Ιράν πολύτιμα έσοδα. Ταυτόχρονα, η Κίνα έχει οικονομικό συμφέρον να εξασφαλίζει ενεργειακές προμήθειες και να διατηρεί σταθερές τις εμπορικές της σχέσεις.

Αυτό δημιουργεί ένα δύσκολο δίλημμα για τον Τραμπ.

Εάν η Ουάσιγκτον αποφασίσει να επιβάλει κυρώσεις σε κινεζικές εταιρείες, τράπεζες ή διυλιστήρια που αγοράζουν ιρανικό πετρέλαιο, μπορεί πράγματι να περιορίσει ένα από τα σημαντικότερα οικονομικά στηρίγματα της Τεχεράνης.

Από την άλλη πλευρά, όμως, μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να προκαλέσει νέα ένταση στις ήδη δύσκολες σχέσεις ΗΠΑ και Κίνας.

Η πρόκληση είναι επομένως να ασκηθεί πίεση στο Ιράν χωρίς η Ουάσιγκτον να δημιουργήσει ταυτόχρονα μια δεύτερη, πολύ μεγαλύτερη κρίση.

Γιατί το Πεκίνο έχει περιθώρια αντίδρασης

Η Κίνα έχει αρκετούς λόγους να μην ακολουθήσει άκριτα την αμερικανική πολιτική.

Πρώτον, το ιρανικό πετρέλαιο αποτελεί σημαντικό μέρος των ενεργειακών ροών προς την κινεζική αγορά. Δεύτερον, αρκετά από τα κινεζικά διυλιστήρια που αγοράζουν ιρανικό αργό έχουν μικρότερη εξάρτηση από το αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα σε σχέση με μεγάλους διεθνείς ομίλους. Αυτό δυσκολεύει την αποτελεσματικότητα των αμερικανικών δευτερογενών κυρώσεων.

Το Πεκίνο έχει επίσης πολιτικό λόγο να μην εμφανιστεί ως χώρα που υποχωρεί κάθε φορά που η Ουάσιγκτον αυξάνει την πίεση.

Μια υπερβολικά επιθετική αμερικανική πολιτική θα μπορούσε να οδηγήσει την Κίνα σε αντίμετρα, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία οι δύο χώρες προσπαθούν παράλληλα να διαχειριστούν μια σειρά από άλλα ζητήματα, από το εμπόριο μέχρι την τεχνολογία και την ασφάλεια στην Ασία.

Το πετρέλαιο βρίσκεται στο επίκεντρο

Η ενεργειακή διάσταση είναι ίσως το σημαντικότερο κομμάτι της υπόθεσης.

Η Ουάσιγκτον γνωρίζει ότι το Ιράν χρειάζεται τα έσοδα από τις εξαγωγές πετρελαίου και για αυτό επιχειρεί να περιορίσει την πρόσβαση του ιρανικού αργού στις διεθνείς αγορές.

Ήδη υπάρχουν ενδείξεις ότι η πίεση έχει αρχίσει να επηρεάζει τις ροές. Πρόσφατες πληροφορίες αναφέρουν ότι οι προσφορές ιρανικού πετρελαίου προς Κινέζους αγοραστές έχουν μειωθεί σημαντικά, ενώ η διαθεσιμότητα φορτίων για τους επόμενους μήνες έχει περιοριστεί.

Η εξέλιξη αυτή δείχνει πόσο σημαντικό είναι το αμερικανικό μέτρο, αλλά ταυτόχρονα αποκαλύπτει και τον κίνδυνο που υπάρχει για τις διεθνείς αγορές.

Εάν περιοριστεί απότομα η προσφορά πετρελαίου, οι τιμές μπορούν να αυξηθούν. Και όταν αυξάνεται το κόστος της ενέργειας, οι συνέπειες δεν περιορίζονται στις χώρες που εμπλέκονται στη σύγκρουση.

Μπορούν να επηρεάσουν τις μεταφορές, τη βιομηχανία, την ηλεκτροπαραγωγή, το κόστος των προϊόντων και τελικά την καθημερινότητα των καταναλωτών σε πολλές χώρες.

Το Στενό του Ορμούζ κάνει την εξίσωση ακόμη δυσκολότερη

Στην εξίσωση προστίθεται και το Στενό του Ορμούζ, ένας από τους σημαντικότερους θαλάσσιους διαύλους για τη μεταφορά πετρελαίου στον κόσμο.

Η διατάραξη της ναυσιπλοΐας στην περιοχή έχει ήδη επηρεάσει τις ενεργειακές αγορές. Παράλληλα, οι περιορισμοί στις μεταφορές ιρανικού πετρελαίου έχουν δημιουργήσει προβλήματα σε κινεζικά διυλιστήρια που βασίζονται σε φθηνό ιρανικό αργό.

Για την Κίνα, η κατάσταση έχει διπλή διάσταση. Από τη μία πλευρά θέλει να διατηρήσει την πρόσβαση σε ενεργειακές προμήθειες. Από την άλλη, δεν έχει κανένα συμφέρον να δει μια παρατεταμένη κρίση στον Περσικό Κόλπο να προκαλεί μεγάλη αναστάτωση στην παγκόσμια οικονομία.

Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η κινεζική στάση μπορεί να είναι περισσότερο πραγματιστική παρά ιδεολογική.

Το Πεκίνο δεν χρειάζεται απαραίτητα να «διαλέξει πλευρά» για να προστατεύσει τα συμφέροντά του. Μπορεί να επιδιώξει ταυτόχρονα να διατηρήσει εμπορικές σχέσεις με το Ιράν και να πιέσει για αποκλιμάκωση.

Το δίλημμα του Τραμπ

Ο Ντόναλντ Τραμπ βρίσκεται έτσι μπροστά σε ένα ιδιαίτερα σύνθετο στρατηγικό δίλημμα.

Εάν η πίεση προς το Ιράν δεν είναι αρκετά μεγάλη, η Τεχεράνη μπορεί να συνεχίσει να εξάγει πετρέλαιο και να διατηρεί σημαντικές πηγές εσόδων.

Εάν όμως η Ουάσιγκτον προσπαθήσει να κλείσει κάθε εμπορικό δίαυλο, θα πρέπει πιθανότατα να έρθει αντιμέτωπη με την Κίνα.

Και αυτό ακριβώς είναι το σενάριο που ο Λευκός Οίκος θα ήθελε να αποφύγει.

Μια άμεση οικονομική σύγκρουση με το Πεκίνο θα μπορούσε να έχει πολύ ευρύτερες συνέπειες από αυτές μιας αντιπαράθεσης με την Τεχεράνη. Η Κίνα αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες οικονομίες του πλανήτη και είναι βαθιά ενσωματωμένη στο παγκόσμιο εμπόριο.

Γι’ αυτό και κάθε νέα αμερικανική κίνηση εξετάζεται πλέον όχι μόνο με βάση το τι προκαλεί στο Ιράν, αλλά και με βάση το πώς θα αντιδράσει η Κίνα.

Η οικονομική πίεση δεν εγγυάται πολιτική υποχώρηση

Υπάρχει ακόμη ένα κρίσιμο ερώτημα: ακόμη κι αν οι ΗΠΑ καταφέρουν να περιορίσουν σημαντικά τα έσοδα του Ιράν, θα υποχρεωθεί η ιρανική ηγεσία να υποχωρήσει;

Η απάντηση δεν είναι δεδομένη.

Η Τεχεράνη έχει αντιμετωπίσει διεθνείς κυρώσεις για πολλά χρόνια και έχει αποκτήσει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση οικονομικών περιορισμών. Παράλληλα, έχει αναπτύξει εμπορικά δίκτυα και μηχανισμούς που της επιτρέπουν να συνεχίζει να πραγματοποιεί συναλλαγές.

Η οικονομική πίεση μπορεί να είναι πολύ μεγάλη, όμως η πολιτική αντίδραση μιας κυβέρνησης δεν εξαρτάται αποκλειστικά από οικονομικούς δείκτες.

Μπορεί, για παράδειγμα, μια κυβέρνηση να επιλέξει να αντέξει σημαντικό οικονομικό κόστος εάν θεωρεί ότι μια υποχώρηση σε ένα κρίσιμο θέμα θα απειλούσε την πολιτική ή στρατηγική της θέση.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι κυρώσεις αποτελούν εργαλείο πίεσης και όχι εγγυημένη συνταγή για πολιτική αλλαγή.

Η Κίνα μπορεί να γίνει μέρος της λύσης

Παρά τις διαφωνίες της με την Ουάσιγκτον, η Κίνα θα μπορούσε θεωρητικά να παίξει ρόλο και στην αποκλιμάκωση.

Το Πεκίνο έχει συμφέρον να παραμείνουν ανοιχτές οι ενεργειακές διαδρομές και να περιοριστεί η αστάθεια στη Μέση Ανατολή. Παράλληλα, οι κινεζικές αρχές έχουν επανειλημμένα υποστηρίξει τη διπλωματική προσέγγιση ως τρόπο αντιμετώπισης της κρίσης.

Αυτό δημιουργεί έναν παράδοξο συνδυασμό συμφερόντων.

Η Κίνα είναι ταυτόχρονα ο βασικός οικονομικός εταίρος του Ιράν και ένας από τους λίγους παράγοντες που μπορούν να επηρεάσουν την Τεχεράνη χωρίς να είναι άμεσα μέρος της στρατιωτικής αντιπαράθεσης.

Για τον Τραμπ, επομένως, η καλύτερη εξέλιξη θα ήταν να διατηρήσει την πίεση προς το Ιράν χωρίς να αναγκάσει το Πεκίνο να επιλέξει ανοιχτά την πλευρά της Τεχεράνης.

Ένα παιχνίδι ισορροπιών με παγκόσμιες συνέπειες

Η σημερινή κατάσταση δείχνει ότι η κρίση γύρω από το Ιράν έχει ξεπεράσει πλέον τα στενά όρια της Μέσης Ανατολής.

Το πετρέλαιο συνδέει την Τεχεράνη με την Κίνα. Η Κίνα συνδέεται οικονομικά με τις ΗΠΑ. Και οι δύο οικονομίες εξαρτώνται από τη σταθερότητα του παγκόσμιου εμπορίου.

Έτσι, μια κίνηση που σχεδιάζεται στην Ουάσιγκτον για να πιέσει το Ιράν μπορεί τελικά να επηρεάσει το Πεκίνο, τις αγορές ενέργειας και τις διεθνείς τιμές.

Η πρόσφατη μείωση των ροών ιρανικού πετρελαίου προς την Κίνα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αλληλεξάρτησης.

Το μεγάλο στοίχημα για τον Τραμπ είναι επομένως διπλό: να πείσει την Τεχεράνη ότι το οικονομικό κόστος της αντιπαράθεσης γίνεται υπερβολικά μεγάλο και, ταυτόχρονα, να αποφύγει μια νέα σύγκρουση με το Πεκίνο.

Εάν η αμερικανική στρατηγική καταφέρει να πετύχει τον πρώτο στόχο χωρίς να αποτύχει στον δεύτερο, η Ουάσιγκτον θα έχει πετύχει μια σημαντική γεωπολιτική νίκη.

Εάν όμως η πίεση προς το Ιράν μετατραπεί σε ευθεία οικονομική αναμέτρηση με την Κίνα, η κρίση μπορεί να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις.

Τι κρατάμε από την εξέλιξη

• Οι ΗΠΑ αυξάνουν την οικονομική πίεση προς το Ιράν.
• Η Ουάσιγκτον εξετάζει αυστηρότερα μέτρα και απέναντι σε χώρες ή επιχειρήσεις που συνεχίζουν να στηρίζουν οικονομικά την Τεχεράνη.
• Η Κίνα είναι ο σημαντικότερος αγοραστής του ιρανικού πετρελαίου, γεγονός που την καθιστά κρίσιμο παράγοντα.
• Οι νέες πιέσεις έχουν ήδη επηρεάσει τις προσφορές ιρανικού πετρελαίου προς Κινέζους αγοραστές.
• Το Πεκίνο αντιτίθεται στις μονομερείς κυρώσεις και έχει συμφέρον να διατηρήσει σταθερές τις ενεργειακές ροές.
• Για την Ουάσιγκτον, το ζητούμενο είναι να πιέσει την Τεχεράνη χωρίς να ανοίξει ταυτόχρονα μια νέα μεγάλη οικονομική σύγκρουση με την Κίνα.

Η εξέλιξη της κρίσης αναμένεται να εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από το πόσο αποτελεσματικά μπορεί η Ουάσιγκτον να περιορίσει τις ιρανικές εξαγωγές χωρίς να προκαλέσει αντίδραση από το Πεκίνο που θα μετατρέψει την οικονομική πίεση προς το Ιράν σε ευρύτερη αμερικανοκινεζική αντιπαράθεση.

photo source: TheWhiteHouse.gov