Η Ευρώπη φαίνεται να βρίσκεται μπροστά σε ένα ιδιαίτερο παράδοξο: την ώρα που οι ανέπαφες συναλλαγές, οι πληρωμές μέσω κινητού τηλεφώνου και οι ηλεκτρονικές μεταφορές χρημάτων γίνονται ολοένα πιο δημοφιλείς, η συνολική ποσότητα των χαρτονομισμάτων που βρίσκονται σε κυκλοφορία συνεχίζει να αυξάνεται.

Η εικόνα αυτή δεν σημαίνει ότι οι Ευρωπαίοι εγκαταλείπουν τις ψηφιακές πληρωμές. Αντίθετα, τα στοιχεία δείχνουν ότι οι ηλεκτρονικές συναλλαγές συνεχίζουν να αναπτύσσονται δυναμικά. Αυτό που φαίνεται να αλλάζει είναι ο τρόπος με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται τα μετρητά: από ένα καθημερινό μέσο πληρωμής εξελίσσονται, για ένα μέρος του πληθυσμού, και σε ένα είδος οικονομικού αποθέματος για δύσκολες περιστάσεις.

Το φαινόμενο έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς συνδέεται όχι μόνο με τις καταναλωτικές συνήθειες αλλά και με την αυξανόμενη αίσθηση αβεβαιότητας που επικρατεί στην Ευρώπη. Οι γεωπολιτικές εντάσεις, οι φυσικές καταστροφές και οι κυβερνοεπιθέσεις έχουν κάνει αρκετούς πολίτες να αναρωτιούνται τι θα συνέβαινε εάν, για κάποιες ώρες ή ημέρες, οι ηλεκτρονικές πληρωμές δεν λειτουργούσαν.

Η Ευρώπη πληρώνει όλο και περισσότερο ψηφιακά

Η μετάβαση προς τις ηλεκτρονικές πληρωμές είναι πραγματική και δεν αμφισβητείται από τα διαθέσιμα στοιχεία.

Στο πρώτο εξάμηνο του 2025 καταγράφηκαν στη ζώνη του ευρώ 77,7 δισεκατομμύρια συναλλαγές χωρίς μετρητά, αριθμός αυξημένος κατά 7,7% σε σύγκριση με το αντίστοιχο διάστημα του προηγούμενου έτους. Ιδιαίτερα έντονη ήταν η άνοδος των ανέπαφων πληρωμών με κάρτες, οι οποίες αυξήθηκαν κατά 12,8%.

Το κινητό τηλέφωνο έχει επίσης μετατραπεί σε ένα μικρό «πορτοφόλι». Για πολλές καθημερινές αγορές, ο καταναλωτής δεν χρειάζεται πλέον να βγάλει ούτε κάρτα από την τσέπη του. Αρκεί να πλησιάσει το smartphone στο τερματικό πληρωμών.

Η ευκολία αυτή έχει αλλάξει σημαντικά την καθημερινότητα. Ένας καφές, ένα γεύμα, μια αγορά από το σούπερ μάρκετ ή ένα εισιτήριο μπορούν να πληρωθούν μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα.

Και όμως, η άνοδος αυτών των τεχνολογιών δεν εξαφάνισε τα μετρητά.

Το παράδοξο που καταγράφει η ΕΚΤ

Ο επικεφαλής οικονομολόγος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, Φίλιπ Λέιν, αναφέρθηκε πρόσφατα σε αυτή την αντίφαση, επισημαίνοντας ότι ενώ η χρήση των τραπεζογραμματίων στις καθημερινές συναλλαγές μειώνεται, το συνολικό απόθεμα των χαρτονομισμάτων συνεχίζει να αυξάνεται.

Με άλλα λόγια, λιγότερα χαρτονομίσματα μπορεί να περνούν από χέρι σε χέρι στα καταστήματα, όμως περισσότερα χαρτονομίσματα παραμένουν αποθηκευμένα σε σπίτια, επιχειρήσεις και άλλους χώρους ως αποθεματικό.

Τα στοιχεία της ΕΚΤ αποτυπώνουν αυτή την τάση. Η αξία των τραπεζογραμματίων σε κυκλοφορία έχει αυξηθεί από περίπου 1 τρισεκατομμύριο ευρώ το 2016 σε περίπου 1,6 τρισεκατομμύριο ευρώ τον Ιούνιο του 2026. Παράλληλα, ο αριθμός των χαρτονομισμάτων έχει ξεπεράσει τα 31 εκατομμύρια, έναντι περίπου 24 εκατομμυρίων το 2019, πριν από την πανδημία.

Το στοιχείο αυτό είναι σημαντικό, γιατί δείχνει ότι η πορεία προς μια περισσότερο ψηφιακή οικονομία δεν σημαίνει απαραίτητα την άμεση εξαφάνιση του φυσικού χρήματος.

Γιατί οι πολίτες κρατούν μετρητά;

Μία από τις βασικές εξηγήσεις είναι η ανάγκη για ασφάλεια.

Τα τελευταία χρόνια οι Ευρωπαίοι έχουν βρεθεί αντιμέτωποι με γεγονότα που πριν από μερικές δεκαετίες θα θεωρούνταν σχετικά απίθανα ή τουλάχιστον μακρινά. Μεγάλες πυρκαγιές, πλημμύρες, ακραία καιρικά φαινόμενα, γεωπολιτικές κρίσεις και επιθέσεις σε ψηφιακές υποδομές έχουν γίνει μέρος της πραγματικότητας.

Σε μια φυσική καταστροφή, για παράδειγμα, μπορεί να υπάρξει διακοπή ρεύματος ή προβλήματα στις τηλεπικοινωνίες. Εάν ταυτόχρονα δεν λειτουργούν τα τερματικά των καταστημάτων ή οι εφαρμογές των τραπεζών, η δυνατότητα πραγματοποίησης μιας ηλεκτρονικής πληρωμής μπορεί να περιοριστεί.

Το ίδιο ισχύει και στην περίπτωση μιας μεγάλης κυβερνοεπίθεσης.

Δεν χρειάζεται απαραίτητα να καταστραφεί ένα τραπεζικό σύστημα για να υπάρξει πρόβλημα. Αρκεί μια σοβαρή δυσλειτουργία σε ένα δίκτυο πληρωμών ή στις υποδομές μιας μεγάλης εταιρείας ώστε να δημιουργηθεί προσωρινή αναστάτωση.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η κυβερνοεπίθεση που αντιμετώπισε η βρετανική αλυσίδα Marks & Spencer, η οποία προκάλεσε σημαντικά προβλήματα στη λειτουργία της.

Τα μετρητά ως «σχέδιο Β»

Έτσι, για αρκετούς καταναλωτές τα μετρητά αποκτούν έναν διαφορετικό ρόλο.

Δεν είναι απαραίτητα το βασικό μέσο πληρωμής της καθημερινότητας. Μπορούν όμως να λειτουργούν ως ένα εναλλακτικό μέσο σε περίπτωση που το ψηφιακό σύστημα παρουσιάσει πρόβλημα.

Η λογική είναι απλή: εάν όλα λειτουργούν κανονικά, ο πολίτης χρησιμοποιεί κάρτα ή κινητό. Εάν όμως προκύψει μια έκτακτη κατάσταση, ένα μικρό ποσό σε φυσικό χρήμα μπορεί να επιτρέψει την αγορά τροφίμων, νερού, φαρμάκων ή άλλων βασικών προϊόντων.

Αυτή η αντίληψη εξηγεί σε σημαντικό βαθμό γιατί η κυκλοφορία των χαρτονομισμάτων μπορεί να αυξάνεται ακόμη και όταν η καθημερινή χρήση τους μειώνεται.

Η σύσταση για 72 ώρες

Η συζήτηση για την οικονομική προετοιμασία αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης ευρωπαϊκής προσπάθειας για καλύτερη προετοιμασία των πολιτών απέναντι σε κρίσεις.

Οι Ευρωπαίοι πολίτες έχουν κληθεί να μπορούν να παραμείνουν αυτάρκεις για τουλάχιστον 72 ώρες σε περίπτωση μεγάλης έκτακτης ανάγκης. Οι συστάσεις αφορούν βασικά είδη, όπως νερό, τρόφιμα μακράς διάρκειας, ραδιόφωνο με μπαταρίες και μετρητά.

Το ποσό των μετρητών δεν είναι ίδιο παντού. Αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων η Αυστρία, η Φινλανδία, η Γερμανία, η Σουηδία και η Ολλανδία, έχουν προτείνει ένα απόθεμα περίπου 70 έως 100 ευρώ για βασικές ανάγκες σε περίπτωση προσωρινής διακοπής των ηλεκτρονικών πληρωμών.

Η σύσταση δεν σημαίνει ότι κάθε νοικοκυριό πρέπει να αποθηκεύσει μεγάλα ποσά στο σπίτι. Η λογική είναι περισσότερο αυτή της εφεδρείας: ένα περιορισμένο ποσό που μπορεί να χρησιμοποιηθεί εάν υπάρξει προσωρινό πρόβλημα στις ψηφιακές υποδομές.

Δεν σημαίνει επιστροφή στην εποχή των μετρητών

Παρά την αύξηση του αποθέματος των χαρτονομισμάτων, δεν θα ήταν σωστό να συμπεράνει κανείς ότι η Ευρώπη επιστρέφει στις παλιές συνήθειες.

Η ψηφιοποίηση των πληρωμών συνεχίζεται.

Η ΕΚΤ καταγράφει σημαντική άνοδο στις ηλεκτρονικές συναλλαγές, ενώ η χρήση των ανέπαφων καρτών αυξάνεται ακόμη ταχύτερα. Στο πρώτο εξάμηνο του 2025, οι ανέπαφες συναλλαγές αντιστοιχούσαν στο 83% του αριθμού των μη απομακρυσμένων συναλλαγών με κάρτες.

Επομένως, τα δύο φαινόμενα μπορούν να συνυπάρχουν.

Ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να χρησιμοποιεί σχεδόν αποκλειστικά κάρτα στις καθημερινές αγορές του και ταυτόχρονα να κρατά ένα μικρό ποσό σε μετρητά στο σπίτι.

Δεν υπάρχει αντίφαση από την πλευρά του καταναλωτή. Πρόκειται για διαφορετικές ανάγκες.

Γιατί τα μετρητά παραμένουν σημαντικά

Υπάρχει και μια κοινωνική διάσταση στην υπόθεση.

Τα μετρητά μπορούν να χρησιμοποιηθούν χωρίς να απαιτείται τραπεζικός λογαριασμός, smartphone ή σύνδεση στο διαδίκτυο. Αυτό μπορεί να είναι σημαντικό για ηλικιωμένους ανθρώπους ή για άτομα που δυσκολεύονται να χρησιμοποιήσουν ψηφιακές υπηρεσίες.

Παράλληλα, η χρήση φυσικού χρήματος προσφέρει σε ορισμένους ανθρώπους μεγαλύτερη αίσθηση ελέγχου στις δαπάνες τους.

Όταν κάποιος βλέπει το ποσό που έχει στο πορτοφόλι του, είναι πιθανότερο να αντιληφθεί άμεσα πόσα χρήματα διαθέτει. Για αυτό τα μετρητά χρησιμοποιούνται συχνά και ως εργαλείο εκμάθησης της διαχείρισης χρημάτων, ιδιαίτερα από παιδιά και νέους.

Ειδικοί που ασχολούνται με τη χρηματοοικονομική ένταξη επισημαίνουν επίσης ότι η πλήρης εγκατάλειψη των μετρητών θα μπορούσε να δημιουργήσει προβλήματα σε ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού.

Το ζήτημα των ΑΤΜ

Ένα από τα σημαντικά ερωτήματα που προκύπτουν είναι τι θα συμβεί εάν η χρήση μετρητών συνεχίσει να μειώνεται στις καθημερινές συναλλαγές, αλλά ταυτόχρονα οι πολίτες χρειάζονται μετρητά σε περιόδους κρίσης.

Για να λειτουργήσει ένα τέτοιο σύστημα, πρέπει να υπάρχει διαθέσιμη υποδομή.

Η ΕΚΤ έχει επισημάνει τη σημασία της διατήρησης ενός επαρκούς δικτύου ΑΤΜ και σημείων πρόσβασης σε μετρητά. Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι ο αριθμός των ΑΤΜ στη ζώνη του ευρώ μειώθηκε κατά 2,9% στο τέλος του πρώτου εξαμήνου του 2025 σε σχέση με ένα χρόνο νωρίτερα.

Αυτό δημιουργεί ένα ενδιαφέρον παράδοξο.

Από τη μία πλευρά, οι κοινωνίες επενδύουν ολοένα περισσότερο στην ψηφιακή οικονομία. Από την άλλη, εάν θέλουν να είναι πραγματικά προετοιμασμένες για μια μεγάλη διακοπή των ψηφιακών συστημάτων, χρειάζονται ένα λειτουργικό δίκτυο φυσικού χρήματος.

Τι σημαίνει αυτό για τους καταναλωτές

Για τον μέσο πολίτη, το βασικό συμπέρασμα δεν είναι ότι πρέπει να εγκαταλείψει τις ηλεκτρονικές πληρωμές.

Οι ψηφιακές συναλλαγές προσφέρουν ταχύτητα και ευκολία και αποτελούν πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της οικονομικής ζωής.

Το ζητούμενο είναι η διαφορετικότητα των επιλογών.

Ένα μικρό απόθεμα μετρητών μπορεί να λειτουργεί ως εφεδρικό μέσο σε περίπτωση προβλήματος. Παράλληλα, η χρήση καρτών και ηλεκτρονικών πληρωμών μπορεί να συνεχιστεί κανονικά στις καθημερινές αγορές.

Η ύπαρξη περισσότερων από έναν τρόπων πληρωμής αυξάνει τελικά την ανθεκτικότητα ενός νοικοκυριού.

Το μέλλον δεν θα είναι απαραίτητα μόνο ψηφιακό

Η εικόνα που προκύπτει από τα τελευταία στοιχεία είναι πιο σύνθετη από την απλή αντίθεση «μετρητά ή κάρτα».

Η Ευρώπη γίνεται ολοένα πιο ψηφιακή, αλλά ταυτόχρονα δεν φαίνεται έτοιμη να εγκαταλείψει εντελώς το φυσικό χρήμα. Τα μετρητά διατηρούν έναν ρόλο που υπερβαίνει την απλή αγορά προϊόντων: αποτελούν μέσο αυτονομίας, εναλλακτικό τρόπο πληρωμής και, σε περιόδους κρίσης, ένα πιθανό δίχτυ ασφαλείας.

Αυτός είναι και ο λόγος που η αύξηση των χαρτονομισμάτων σε κυκλοφορία δεν αποτελεί απαραίτητα αντίθεση στην ψηφιακή μετάβαση.

Στην πραγματικότητα, μπορεί να δείχνει ότι οι πολίτες θέλουν να έχουν και τις δύο επιλογές διαθέσιμες.

Η ψηφιακή πληρωμή είναι η λύση για την καθημερινότητα. Τα μετρητά μπορεί να αποδειχθούν χρήσιμα όταν η καθημερινότητα διαταραχθεί.

Και όσο οι φυσικές καταστροφές, οι κυβερνοεπιθέσεις και οι γεωπολιτικές κρίσεις παραμένουν παράγοντες αβεβαιότητας, η ανάγκη για ένα εφεδρικό σχέδιο φαίνεται πως θα συνεχίσει να υπάρχει.

 Συνοπτικά: Τα βασικά στοιχεία

• Η χρήση των ψηφιακών πληρωμών στην Ευρώπη συνεχίζει να αυξάνεται.
• Παράλληλα, αυξάνεται η συνολική αξία των τραπεζογραμματίων που βρίσκονται σε κυκλοφορία.
• Η αξία των χαρτονομισμάτων έχει φτάσει περίπου τα 1,6 τρισ. ευρώ τον Ιούνιο του 2026.
• Περισσότερα από 31 εκατομμύρια τραπεζογραμμάτια βρίσκονται σε κυκλοφορία.
• Το χαρτονόμισμα των 50 ευρώ ήταν το δημοφιλέστερο το 2025.
• Αρκετές ευρωπαϊκές χώρες προτείνουν τη διατήρηση περίπου 70-100 ευρώ για έκτακτες ανάγκες.
• Η σύσταση συνδέεται με την ανάγκη να υπάρχει οικονομική αυτονομία για περίπου 72 ώρες σε μια σοβαρή κρίση.
• Η ΕΚΤ θεωρεί τα μετρητά σημαντικό μέρος της ανθεκτικότητας των κοινωνιών απέναντι σε κρίσεις.